दुर्गमवासीका सपना

तराईको सुगम ठाउँमा जन्मी हुर्किएको म, धेरै पढेर ठूलो मानिस बन्ने सपना बोकेर दुःखसुख पढाइ सकेपछि दसैँको मुखमा एउटा गैरसरकारी संस्थाका तर्फबाट तीन महिनाका लागि जिल्ला कार्यक्रम अधिकृत भएर हुम्ला जानुपर्ने भयो । कार्यक्रम थियो— दस गाविसका विपन्न वर्गमा स्वास्थ्यसम्बन्धी जनचेतना फैलाउने । नेपालगन्जमा करिब १० दिनको प्लेन कुराइपछि बल्लतल्ल पुगियो हुम्लाको सिमिकोट । अनि केही दिन जिल्ला अफिसमै कामको चाँजोपाँजो मिलाएर स्थलगत निरीक्षणका लागि निस्किएँ कार्यक्रम लागू भएका गाउँबस्तीतिर । मैले भोगेको त के कल्पना पनि गरेको थिइनँ कि साँच्चै दुर्गम बस्तीका दुर्दशा यतिबिघ्न कष्टदायी हुन्छन् भनेर । करिब पाँच घन्टाको पैदलयात्रापछि १० रुपैयाँको बिस्कुटलाई ४० तिरेर एक पुरिया बिस्कुट र पानी खाएपछि मात्र थाहा भयो दुर्गम गाउँबस्ती के रहेछ भनेर । ठाडो उकालो, त्यसमाथि एकजना मात्र हिँड्न मिल्ने बाटो कथंकदाचित् थोरै मात्र खुट्टा रड्किएमा पुगिन्थ्यो करिब सय मिटर तल कणर्ालीका माछाका आहारा हुन । लगातारको हिँडाइ, कैँडा लागेर भनेका ठाउँमा खुट्टा पर्दैनथे, पिँडौला फर्किएर थुचुक्क बस्न पुग्थेँ म । ब्ास्दै-हिँड्दै जाँदा तीन घन्टाको बाटो रे त्यो, हामीले करिब एक दिन लगाएर बास बस्यौँ । बास बस्ने क्रममा त्यहाँका स्थानीय मानिसको जनजीवन, दैनिक दिनचर्या देख्दा अहिले पनि आङ सिरिंग गर्छ, वयस्क हुँदा लगाएको कपडा एकपटक पनि फेर्न नसकी जीवन ढल्नै लागेको उमेर पुगेका नेपाली जनता, जीवनमा साबुनको स्पर्श नपाएको शरीर, काइँयो भनेकै थाहा नभएका नेपाली आमादिदी-बहिनीको कारुणिक यतार्थ छर्लंग देखियो । कति कष्टप्रद होला उनीहरूको जीवन ? सायद चिसो भएकाले होला अधिकांश महिलाका हातमा सुर्ती भरिएका हुक्का भेटिन्थे । त्यसको हानि-नोक्सानी पनि थाहा नभई पिइरहन्थ्ो उनीहरू हामीसँग थोरै लाज मानेझैँ गरेर । खै उनीहरूमा स्वास्थ्यसम्बन्धी चेतना ? मुटु नै काम्ने चिसोले जमेको पानी, चिसो हावाले आँखाबाट आँसु बगिरहेको वास्तविकताभित्र हामी मूकदर्शक भएर हेरिरह्यौँ । पुस महिनाको जाडो, त्यसमा पनि हाम्रो यात्राभन्दा तीन दिनअघि परेको हिउँका केही अवशेष नियाल्दै थकित शरीर घिसार्दै झर्नु थियो लालीको ओरालो । गरिब गाउँबस्ती, गरिबीको पराकाष्ठाले जेलिएको समाज, अशिक्षित अन्धविश्वासले जरा गाडिरहेको समुदाय, तैपनि हाम्रो स्वागतमा भएभरको सामथ्र्य प्रस्तुत गर्न रत्तिभर कन्जुस्याइँ गर्दैनथे हुम्लीहरू । कारण थियो— उनीहरूको खाली पेट भर्ने अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाले वितरण गर्ने खाद्यान्नको जिम्मा हाम्रै संस्थाले लिएको थियो । हामी पनि उनीहरूको स्वागतमा पुलकित बनी हाकिमकै व्यवहार गथ्र्यौं ।
खाद्यान्नका रूपमा पाएसम्म भात, दाल, तरकारी अनि चार-पाँच दिनअघिकै भए पनि भेडा, च्यांग्रा र कुखुराको मासु खान रमाउँथे उनीहरू । सर-सफाइको कार्यक्रम अधिकृत भएर गएको म बिचरो चेतना फैलाउन बोल्नु थियो, भए-नभएका कुरा सिलसिला बाँधेर । अनि, आफ्नो व्यवहारले उनीहरूको मन जिती परिवर्तन गराउनुका अलावा आफैँ उनीहरूको रहनसहनमा घुलमिल हुनु पनि आवश्यक थियो । त्यहाँको चिसो हावा र बरफ बनेको पानीमा राम्रोसँग हात नधोई खाना खानुपर्ने मेरो आफ्नै बाध्यताका बीच के चेतना फैलाउनु उनीहरूमाझ ? तैपनि, तातो पानीले हात धोई खाना खानुहोस्, पानी तताएर भए पनि कम्तीमा दुई दिनमा एकपटक नुहाउनुहोस्, बासी, सडेगलेका खानेकुरा नखानुहोस्, पानी उमालेर मात्र पिउनुहोस् भनेर उनीहरूलाई सम्झाए पनि त्यसो गर्न आफैँ अक्षम थिएँ । गरिबीका रापमा पिल्सिएका हुम्ली, दातृ राष्ट्रले दयालेे खटाएर दिएको खाद्यान्नले पालिएको पेट, केही परिवारलाई छाडेर अधिकांश दुर्गमका बस्तीको एउटै पीडा, समुदायलाई कहाँको साबुन, स्याम्पु, टुथपेस्ट/ब्रस, पीयूष, जीवनजल, काइँयो, नेलकटर इत्यादि सरसफाइका सामग्री जुटाउने सामथ्र्य खै तिनीहरूमा ? दस रुपैयाँको लुगाधुने साबुनको मूल्य ७० रुपैयाँ पर्छ भने कसरी उनीहरूले यस्ता वस्तु खरिद गर्न सक्छन् ?
यस्ता अनेकौँ पीडा खपेर दुर्गमका जनता बाँचिरहेछन् । भोकमरी, हैजा, झाडापखालाले सिकार नबनाए नयाँ नेपालको भावी उज्यालो देख्न, भोग्न र एकछाक भए पनि भोलि पेटभरि खाना पाउनेे आशा बोकी पर्खिरहेछन् दुर्गमवासीहरू । हिजो चप्पल टेक्ने सामथ्र्य नभएकाहरू आज चिल्ला पजेरोमा हुइँकिरहेछन्, तिनले दुःख, पीडा, गरिबी बिर्सिसकेका छन् । तर, कुनै ठूलो सपना छैन दुर्गमवासीको । एकछाक पेटभरि खान पाइएला कि भनेर उनीहरू पर्खिरहेछन् काल्पनिक नयाँ नेपालको सपना देखेर ।

मुरारी ढुंगेल, झापा
हाल : डिल्लीबजार, काठमाडौँ
murari_dhungel@ yahoo.com