जसको घर खोसियो : दीपक अधिकारी

'ति नीहरूले मेरो घर खोसे तर मेरो भविष्य खोस्न सक्दैनन्' भन्ने नाराका साथ आज विश्व शरणार्थी दिवस मनाइँदै छ । यसपालिको नाराले घरबारविहीन हुन पुगेका शरणार्थीको मर्म त बोलेको छ तर उनीहरूको भविष्य आफ्नो हातमा नभई ठूला शक्ति राष्ट्र र निकायको हातमा भएको कुरा घामजत्तिकै
छर्लङ्ग छ ।

नेपालमा दुई दशकदेखि शरणागत भुटानी शरणार्थीलाई हेरांै । सन् २००८ मार्चदेखि अमेरिकाको अगुवाईमा सुरु तेस्रो देश पुनर्वासका क्रममा ३२ हजारभन्दा बढी भुटानी शरणार्थीले शिविर छाडिसकेका छन् । राष्ट्रसंघीय शरणार्थी नियोग -यूएनएचसीआर) ले वर्तमान विश्वको सबैभन्दा ठूलो मानवीय पुनस्र्थापना भनेको उक्त प्रक्रियाले समस्याको अल्पकालीन समाधान मात्र अघि सारेको छ । आर्थिक मन्दीका कारण बेरोजगारीबाट गुजि्ररहेका अमेरिका र युरोपमा दक्षिण भुटानमा केवल खेतीकिसानी जानेको पुरानो पुस्ता र दक्षिणपूर्वी नेपालका शिविरमा हुर्केको तन्नेरी पुस्ता पुगेको छ जहाँ उनीहरूसामु चार महिनापछि आफ्नै खुट्टामा उभिनुपर्ने चुनौती

छ । पुनर्वासकै कारण शरणार्थी परिवारमा फाटो बढेको छ भने अमेरिका सोचेजस्तो नभएको यथार्थबारे उनीहरूले त्यहाँ पुगेपछि मात्र भेउ पाउँछन् । अमेरिका पुगेका एकाध शरणार्थीबाट भएको आत्महत्याले उनीहरूले भोगेको मानसिक पीडाको संकेत दिन्छ ।

विश्वमा भोकमरी, युद्ध, प्राकृतिक प्रकोप र राज्यको विभेदकारी नीतिका कारण शरणार्थी समस्या जन्मिएको हो । हिजोसम्म आफ्नो मानेको थातथलो अचानक पराई हुन पुग्छ र छिमेकी वा टाढाका देशमा अस्थायी छाप्रोमा जीवनका कहर काट्नुपर्ने हुन्छ । जीवन आफ्नो हातमा हुँदैन, अरूले दिएको मानाचामल र लगाइदिएको ओतमा जिउनुपर्ने हुन्छ । उनीहरूले या त झापा, मोरङका जस्ता शिविरमा बस्नुपर्छ या त सहरका सस्ता ठाउँमा कोठा भाडा लिएर । शरणार्थीको संख्या अहिले डेढ करोड छ । तीमध्ये आधाभन्दा बढी विकासोन्मुख देशमा छन् भने यसै वर्षदेखि पहिलोपटक शिविरमा बस्नेभन्दा सहरी शरणार्थीको संख्या बढी भएको छ । शिविरमा बस्ने शरणार्थीलाई यूएनएचसीआरलगायतका संस्थाले वासस्थान, खाद्यान्न, स्वास्थ्योपचार, शिक्षा आदि उपलब्ध गराउँछन् भने सहरमा बस्ने सहरी शरणार्थी -अर्बान रेफ्युजी) लाई शरण लिएको मुलुक हेरी मासिक भत्ता -नेपालमा जनही ४ हजार पाँच सय) दिइन्छ । सहरी शरणार्थीलाई औषधोपचार र शिक्षाको समेत व्यवस्था हुन्छ । यसो हँुदाहँुदै पनि शरणार्थी ईष्र्या गर्नलायक अवस्था पक्कै होइन । बरु यो एउटा अन्त्यहीन पर्खाइ र निरीहताको पराकाष्ठा हो ।

हाम्रो मुलुकले दशकौंदेखि शरणार्थीलाई वासस्थान दिँदै आएको छ । नेपालले कुनै समय अवसरको खोजीमा आफ्नै देशबाट बिदेसिएकालाई आश्रय दिनुपरेको थियो/छ । केही दशकअघि बर्मा पुगेका नेपालीलाई त्यहाँको निरंकुश जुन्ता सरकारले लखेटेपछि हजारौं नेपाली घर फर्किएका थिए । इन्द्रबहादुर राईको चर्चित कथा 'जयमाया आफूमात्र लिखापानी आइपुगी' ले त्यस बेलाको त्यो उठिबासलाई मार्मिक ढंगले पस्केको छ । बर्मा, पूर्वोत्तर भारत र भुटानमा काम र फराकिलो संसारको खोजीमा पुगेका नेपाली कालान्तरमा आफ्नै पुख्र्यौली थलो फर्किन बाध्य भए ।

सन् १९५९ मा चीनले तिब्बतमाथि कब्जा जमाएपछि त्यहाँका बासिन्दाले नेपाललाई भारत र अन्य देश जाने ट्रान्जिट पोइन्ट बनाए -अझै पनि बनाउँदै छन्) । हाल नेपालमा शरण लिइरहेका २० हजार तिब्बती शरणार्थीमध्ये अधिकांश यहाँ घुलमिल भइसकेका छन् । तिब्बती सबैभन्दा पुराना शरणार्थी हुन् । सन् १९८९ देखि नेपाल सरकारले तिनलाई लिन बन्द गरेको छ तर नेपालमा शरण लिनेहरूप्रति यहाँको सरकारले सधैं सहयोगी हात बढाएको छैन । पूर्वी नेपालको बिर्तामोड, झापामा शरण लिएका भुटानी नेता टेकनाथ रिजाललाई पञ्चायत सरकारले २०४६ साल मंसिरमा भुटानसमक्ष बुझाएर एउटा नराम्रो नजिर पेस गरेको थियो । त्यस्तै चीनका इस्लाम धर्मावलम्बी उइगुर शरणार्थीलाई समेत सुपुर्दगी गरिएको इतिहास छ ।

भुटानी र तिब्बतीबाहेक नेपालमा दर्जन देशका सहरी शरणार्थी छन् । झन्डै तीन सयको संख्यामा रहेका ती शरणार्थी काठमाडौंमा तेस्रो देश पुनर्वासको प्रतीक्षामा बस्छन् । तिनमा सोमाली, पाकिस्तानी, अफगानी, बर्मेली, बंगलादेशी, इराकी, नाइजेरियाली, सुडानी, श्रीलंकाली, इथियोपियाली आदि छन् । तीमध्ये सबभन्दा बढी सोमाली -करिब ७०) छन् जो गृहयुद्धमा फसेको त्यस अपि|mकी मुलुकबाट युरोप जाने उपक्रममा मानव बेचबिखन गिरोहको फन्दामा परेर नेपाल आइपुगेका हुन् । सन् २००५ को अन्त्य र २००६ को सुरुदेखि नेपाल आउन थालेका उनीहरू स्वदेश फर्किन चाहन्छन् तर सुरक्षाको कारण देखाउँदै यूएनएचसीआरले त्यो प्रक्रिया अघि बढाएको छैन -हाल सोमालीलाई नेपालमा अन् अराइभल भिसा दिन बन्द गरिएपछि आउने क्रम रोकिएको छ) । एकाध जोखिमपूर्ण र अपाङ्ग/अशक्त सोमालीलाई तेस्रो देश पुनर्वास गरिएको छ । इस्लाम धर्म मान्ने उनीहरू आफ्ना पक्षमा आवाज उठाइदिने संस्था/मान्छेको अभाव भएको बताउँछन् ।

नेपालमा रहेको अर्को ठूलो सहरी शरणार्थी समूह हो अहमदिया मुसलमान । झन्डै तीन दर्जनको संख्यामा रहेका अहमदिया मूलतः पाकिस्तानको पन्जाब प्रान्तका हुन् । सन् १८३५ मा हजरत मिर्जा गुलाम अहमदले सुरु गरेको अहमदिया सम्प्रदायका सदस्य पाकिस्तान -४० लाख) र भारतमा -करिब १ लाख) छन् । पाकिस्तानको संविधानले नै उनीहरूलाई मुसलमान मानेको छैन । एक दशकअघि पन्जाबको सियाल्कोट जिल्लास्थित एक मस्जिदमा गोली हानी पाँच अहमदियाको हत्या गरियो । उनीहरूमाथिको प्रहार अद्यापि जारी छ, गत सातामात्र पाकिस्तानको लाहोरमा उनीहरूका दुई मस्जिदमा भएको आक्रमणमा झन्डै एक सयको मृत्यु भएको थियो ।

संख्यामा थोरै भए पनि नेपालले समेत शरणार्थी उत्पादन गरेको छ । खासगरी माओवादी 'जनयुद्ध' सुरु भएपछि सक्कली र नक्कली शरणार्थीको ओइरो नै लागेको थियो अमेरिका र युरोपमा । युरोपका बेल्जियम, जर्मनीजस्ता देशमा माओवादीबाट पीडित र माओवादी दुवै थरीले शरण लिएका छन् । हुँदाहुँदा राजतन्त्रको अन्त्यपछि समेत राजावादीहरूले आफूहरू असुरक्षित भएको भन्दै अमेरिकामा शरण लिएका छन् ।

शरणार्थी समस्याको समाधानका लागि तीन विकल्प छन्- घरफिर्ती, पुनर्वास र स्थानीयकरण तर यूएनएचसीआरको सन् २००९ को तथ्यांकमा आधारित ग्लोबल ट्रेन्ड रिपोर्टले विश्वमा शरणार्थी संख्या बढ्दै गएको र घर र्फकनेको संख्या घट्दै गएको जनाएको छ । गत वर्ष २ लाख ५२ हजार शरणार्थी स्वदेश फर्किएको तथ्यांक छ जुन सन् १९९० यताकै सबैभन्दा कम भएको यूएनएचसीआरले जनाएको छ । आफ्नो देश र घरभन्दा प्यारो मानिसलाई अरू केही हुँदैन । यस्तो आधारभूत अधिकारबाट वञ्चित शरणार्थीहरूको समस्या चाँडै सुल्भिmयोस्, विश्व शरणार्थी दिवसमा यही कामना गरौं ।
deepak.adhikari@gmail.com