केले ल्यायो गणतन्त्र ? : चैतन्य मिश्र

गणतन्त्र, रिपब्लिक वा लोकतन्त्र जे भने पनि त्यो हुने भनेको अंग्रेजीका दुई शब्द 'पिपुल'बाट र 'पब्लिक' हुने क्रम हो । पिपुल भनेको कुनै धर्मको वा जतिको वा स्थानीय समुदायका मान्छे हो भने पब्लिक भनेको त्यसबाट एउटा देशको जनता र नागरिक हुने कुरा हो । एउटा खास समुदायको व्यक्ति वा रैतिबाट अधिकारसहितको नागरिक हुने क्रममा हुकुमी शासनबाट लोकतन्त्र र गणतन्त्रमा जाने कुरा हो । ननडेमोक्रेटिकबाट डेमोक्रेसीमा जाने हो । रैतिबाट नागरिक बनेको जनताको सरकारमाथि स्वामित्व हुन्छ, उसले सरकारको आलोचना गर्न सक्छ, सरकारको निर्माण गर्नसक्छ र खसाल्न पनि सक्छ । कतिपय अवस्थामा सरकारको हुकुमको अवज्ञा पनि गर्नसक्छ । व्यक्तिगत रूपमा वा सामूहिक रूपमा सरकारको अवज्ञा गर्ने अधिकार प्राप्त व्यक्ति नागरिक हुन्छ ।
पहिला संसारभर मान्छे रैति थिए । तर, ऐतिहासिक रूपमा यस्तो समय र युग आयो मान्छेहरु रैतिबाट नागरिक हुने अधिकार खोज्ने क्रम चल्यो । एउटा समयमा पुगेर कुनै ठाउका मान्छेलाई यस्तो विश्वास हुने थाल्यो कि हामी नागरिक मिलेर एउटा मुलुक, अर्थतन्त्र र संस्कृति चलाउन सक्छौं, राज्य हाक्न सक्छौं भन्ने आत्मविश्वासको निर्माण हुन्छ । अनि उनीहरु एउटा नियममा नियमबद्ध हुन सहमत हुन्छन् । त्यो नियम भनेको संविधान हो । हामीलाई जन्मका आधारमा हुने, दैवी वा अरु कुनै किसिमको शासक चाहिएन, आफै चलाउन सक्छौं भन्ने निस्कर्षमा जनता पुग्छन् । जस्तो, नेपालमा हामीलाई विष्णुको अवतार राजा चाहिएन, राजै चाहिएन, हामी आफै संविधान लेख्न सक्छौं भन्नेमा जनता पुगे ।

यसरी रैति राख्ने, धर्मको आधारमा सत्ता चलाउने, त्यसबाट शक्ति खोज्ने चलन नेपालमा मात्र होइन विश्वका अरु ठाउमा पनि थियो, अझै पनि छ । तपाई हेर्नोस्, बेलायत वा डेनमार्क जस्ता युरोपका देशका झन्डामा हेर्नुभयो भने त्यसमा क्रिश्चियन धर्मको क्रस चिन्ह छ । धर्मको आडमा त्यहा पनि शासन चलिरहेको छ । यसको पराकाष्ठा सन् २००१ मा देखिएको थियो । जब इराक युद्धमा जानुभन्दा अगाडि अमेरिकाका राष्ट्रपति जर्ज बुशले वासिंटन डिसीको एउटा चर्चमा एक किसिमको यज्ञ गरे । यज्ञ भनेको हवन नै त होइन । तर, उनले राज्यका ठूला अधिकारी, पादरीमात्र होइन, मुस्लिम र हिन्दु धर्मका गुरुलाई पनि बोलाए । र, त्यसबाट दिक्षित भए । यसबाट थाहा हुन्छ, धार्मिक आधारमा सत्ता लिने, चलाउने चलन नेपालमा मात्र होइन, अन्त पनि छ भन्ने बुझिन्छ ।


यति भनिसकेपछि अब मुर्त रुपमा नेपालको गणतन्त्रको कुरा गरौं । कुनै एउटा ठूलो परिवर्तनको जग पहिले नै वा अन्त कतै बनेको हुन्छ । नेपालमा गणतन्त्र ल्याउने कारण के थियो भन्ने प्रश्नमा धेरैजनाले २०६२/२०६३ को आन्दोलन र सात दललाई भन्ने गरेका छन् । त्यो पनि सत्य हो, तर त्यो आपmनै हात हेरेर अलि टाढा नहेरेजस्तो हो । तत्कालको ...कारण त त्यही हो तर त्यसलाई 'कारण' बनाउने अरु 'कारण'हरु छन् । जसले सात दल उभ्यायो, माओवादी उभ्यायो, नागरिक समाज उभ्यायो त्यो आधारभूत कारण के थियो त त्यतातिर जाउ । माओवादी, सात दल वा नागरिक समाज आकाशबाट खसेको कुनै अद्भूत शक्ति त होइन । यी शक्तिहरु एउटा खास ऐतिहासिक प्रक्रियामा जन्मेका हुन् । यसमा मेरो भनाई के हो भने, समाज यो रुपले परिवर्तन हुदै आएको थियो कि यी शक्तिको निर्माण हुनु अवश्यंभावी थियो । समाजमा हुँदै गरेका परिवतर्नले यिनलाई उभ्याएको हो भन्ने दावी मेरो छ ।

यो पविर्तन के थियो वा कसरी भएको थियो, जसले परिवर्तनको जग बनाइदियो भन्ने बुभmन अलि गहिरोगरी टाढासम्म हेर्नु पर्छ । त्यस्ता सामाजिक परिवर्तन जसले राजनीतिक परिवर्तनलाई संभव बनाइदिए, तिनको चुरोमा पुग्नुपर्छ । मुर्तरुपमा भन्दा, त्यो जिविकोर्पानमा आएको परिवर्तन थियो । यत्ति भने हुन्छ । यसैले माक्र्सवादी भाषामा भन्ने हो भने उत्पादनको पद्दतिमा आएको परिवर्तन हो । सारमा भन्दा हामी जसरी बाँच्थ्यौं वा जिविकोर्पान गथ्यौं, त्यसमा आएको परिवर्तन यो राजनीतिक परिवर्तनको जग हो ।

नेपाल र यस्तै अरु पहाडी मुलुकमा हेर्ने हो भने पहिले र अहिले पनि उत्पादन र विनिमय सानो वृत्तमा हुने गर्छ । विनियम सामान र सेवा दुवैको हुन्छ । एक ठाउँको सामान अर्को ठाउमा लगेर बेच्ने वा एक ठाउको मान्छे अर्को ठाउमा गएर काम गर्ने चलन हुन्छ । यसरी सामान र श्रमको लेनदेनसँगै त्यहा संस्कृतिको पनि लेनदेन हुन्छ । लोग्नेस्वास्नीको सम्बन्ध, विवाहमा संस्कृतिको लेनदेन हुन्छ । एक ठाउ फुकेको रेडियो अर्को ठाउमा सुनिन्छ । अखबारमा लेखिएका कुरा कहाकहा पढिन्छन्, यी सबैखाले एक्सचेन्ज हुन्छन् । मूलतः सामान र सेवाको कुरा म गर्छु ।

हाम्रो यति सानो ठाउमा ९० भन्दा बढी एथ्निक गु्रप छन् । अब त त्यो बढ्दै पनि गइरहेको छ, ठ्याक्कै कति हो भन्न सकिदैन । भन्ने गरिएको ९०- १०० भाषा र अरु भाषिका हो । यति सानो ठाउँमा यति धेरै समूह कसरी बने ? किनभने, हामी सारै सानो दायरामा वस्तु र सेवाको उत्दापन र आदानप्रदान गथ्र्यौं । हाम्रो संसार नै त्यही थियो । कतै उपत्यका- उपत्यका त कतै टाकुरा टाकुरामा हामी बस्थ्यौं । यसको अर्थ उत्पादन, विनियम र संस्कृतिको वृत्त फराकिलो थिएन । त्यसैले हाम्रोमा सैयौं खाले लोक गीत छन् । युरोप वा अेमेरिकामा हेर्नुभयो भने त्यहाँ लोकगीत भनेपछि एउटै खाले हुन्छन् । वास्तवमा हामी छुट्टाछुट्टै संसारमा हुर्कियौं । धेरै लोक गीत, नाचगाना र संस्कृति हुनुका पछाडि यो कारण छ ।

संसारमा पुजिवाद आएपछि यस्ता किसिमका उत्पादन सम्बन्ध क्रमश कमजोर हुँदै गए । पुजिवादको पनि सबभन्दा शक्तिशाली मुलुक हामीसँगै बस्न भारतमा आयो, हाम्रो आँगनमै आइपुग्यो । २०० वर्षसम्म हामी त्यो शक्तिशाली पुजिवादी मुलुकसँग टासिएर बस्यौं । हामी राष्ट्रवादी भएर बेलाबेला भन्दिन्छौं, त्यत्रो बेलायतले हाम्रा छिमेकीहरुलाई उपनिवेश बनायो तर हामी स्वतन्त्र भएर बस्यौं । त्यो एउटा कोरा राजनीतिक यथार्थ त हो तर छिमेकमा आएको बेलायतले हामीलाई भंयकर रुपमा परिवर्तन गरिदियो । हाम्रो जीवनचर्यामा त्यसले ठूलो फेरबदल ल्यायो । हामी तराई खुलेको भन्छौं । त्योभन्दा अगाडि पनि टन्नै नेपालीहरु दार्जिलिङ, आसाम, मेघालयमा काम गर्न गएका थिए । त्यो सबै पुजिवादीकरणको देन थियो । अहिलेमात्र पनि त्यहा खासीहरुले नेपालीलाई लेखेटे भन्ने खबर आएको छ । भित्रै पनि धेरै परिवर्तन आए । लगानी भए, ठूलो मात्रामा उत्पादन हुन थाल्यो र नेपालभित्रै एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा जाने, स्थायी र अस्थायी बसाइ सर्ने क्रम बढ्न थाल्यो । जुम्लाबाट झापा जाने, ताप्लेजुङबाट कैलाली आउन क्रम सुरु भयो । यसले श्रम र सेवाको आदानप्रदानको दायरा फराकिलो बनाउदै लग्यो, जुन क्रम अझै जारी छ । र, धेरै फराकिलो हुन बाँकी छ । त्यो बाँकी भएकैले जातिय, क्षेत्रिय किसिमका कुरा आइरहेका हुन् ।

राजमार्ग, संचार र शिक्षा प्रणालीले दायरा फराकिलो बनाउने काम गरे । शिक्षा प्रणालीको कुरा गर्दा सन् १९७० मा सुरु भएको नयाँ राष्ट्रिय शिक्षा प्रणालीको उल्लेख विशेष छ । यो प्रणालीको राजनीतिक सार पञ्चायती व्यवस्था बचाउने भन्ने थियो । तर, साथै सम्पन्न देशको राजा हुने राजाको चाहना पनि यसमा सामेल थियो । यसैले राष्ट्रिय शिक्षा प्रणाली, उत्पादन प्रणाली र संचार प्रणाली सुरु हुन थाल्यो । हामी खोपाखोपाबाट निस्केर, अघि भनेजस्तो पिपुलबाट पब्लिक हुने क्रममा लाग्यौं । र, त्यो पब्लिक हुने क्रममा हामी गणतन्त्रसम्म आइपुग्यौं । यो क्रममा त्यो शिक्षा पद्दतिको महत्वपूर्ण भूमिका छ ।

अब पञ्चायत जोगाउन ल्याएको शिक्षा प्रणालीले गणतन्त्रसम्म कसरी ल्याइपुर्‍यायो भन्ने प्रश्न छ । जेले बनाउँछ, त्यसैले बिर्गाछ भन्ने भनाई छ । वास्तवमा माक्र्सको द्वन्द्वात्मक सिद्दान्त पनि त्यही हो । जंगबहादुरले दरबार स्कुल खोले, चन्द्र सम्सेरले त्रिचन्द्र कलेज खोले । र, उनीहरु दुवै दिक्क भएका थिए रे । चन्द्र समसेर त रोएकै थिए भनिन्छ । १९७० भन्दा अगाडि नेपालमा २- ३ स्कूलमात्र थिए होलान् । नयाँ शिक्षापछि स्कुल खोल्ने र पढाउने कुरामा नेपालले ठूलो फड्को मारेको हो । त्यो बेला वार्ड वार्डमा स्कुल खुले । अहिलेको तथ्यांकअनुसार एउटा बच्चा आधा घन्टाको समयमा स्कूल पुग्छ । जबकी म काठमाडौंमा हुर्किएको मान्छेलाई स्कुल पुग्न त्यती समय लाग्थ्यो । भन्नुको मतलब स्कुल नजिक भएको छ । स्कुल नजिक हुनुको धेरै अर्थ छ । स्कुल भनेको खाली किताबका कुरा पढ्नेमात्र ठाउ होइन । यसले मान्छेलाई आलोचक बनाउछ । यद्यपि जति बनाउनु पर्ने हो त्यती बनाएको छैन । तर, त्यसले के ठीक भयो भएन बोल्न सिकाउछ, आवाज दिन्छ । दोस्रो नेपालमा हाइस्कुल र कलेज राजनीतिको केन्द्र बनेका छन् । किनभने सारा विद्यार्थी संगठनले संगठन बनाउने त्यही हो । त्यसकारण हाम्रो स्कुलको अर्थ किताबी शिक्षा दिने थलोमात्र होइन, विद्यार्थीलाई राजनीतिक रुपले संगठित बनाउने थलो पनि हो । राजनीतिक विद्यार्थी तयार गर्ने एउटा पmयाक्टि्र पनि हो स्कुल ।

नया शिक्षा आएको चालीस वर्षजति भयो । यसपछि दुई पुस्ता तयार भएको छ । १९८०- ८५ पछि त स्कुल व्याप्तै भए । किनभने भने शिक्षकहरु शक्तिशाली भएर निस्किए । उनीहरुलाई जागिर चाहियो, यसका लागि दरबन्दी लेउ भने, हड्ताल गरे, कन्भिन्स गरे । त्यसपछिको राजनीतिलाई शिक्षकले हाकेका हुन् । धेरै शिक्षक संगठीत भए, वामपन्थी वा कांग्रेस भए । उनीहरुले शक्ति प्राप्त गरे । शिक्षकहरु लामो समयसम्म जागिरमा बसिरहन थाले । उनीहरुलाई कसैले निकाल्न पनि नसक्ने भयो । त्यो बेलाको राजनीति वास्तवमा शिक्षकले नै सम्हालेका थिए ।

नया शिक्षापछिको पहिलो पुस्ताका लागि यो राम्राे कुरा थियो । जागिर सजिलै पाइने भएको थियो । तर, दोस्रो पुस्तामा आएपछि समस्या सुरु भयो । यो पुस्ताले पढ्न त पायो तर काम पाएन । म के देख्छु भने अहिलेको एथ्निक र रिजनल -पहाडकोलाई एथ्निक र मधेशलाई रिजनल भन्ने चलन छ, तर मेरो हिसाबमा ती दुवै एथ्निककै हुन्) यो शक्तिले अहिले पहिचान खोजेको भनिन्छ । पहिचान खोेजेको त हो तर त्योभन्दा मुख्य कुरा पढेका मान्छेले काम पाउने नै हो । हामीलाई काम चाहियो भनेका हुन्, उनीहरुको बोलीलाई म त्यसरी बुभmछु । मधेशीको पहिचानको प्रश्नलाई म कसरी बुभmछु भने, नेपाली बोल्ने पहाडीले त्यती नै पढ्दा पनि काम पाउने, हामीले किन नपाउने भन्ने सवाल हो । हामीले पढ्यौं, बाबुआमाले अब खुवाउन सक्दैनन्, त्यसैले हामीलाई काम देउ भनेको हो । र, यो आवाज केवल मधेशी वा कुनै समुदायको मात्र होइन, सबै नेपाली युवाको हो । सबैले काम खोजेको हो । लोकतन्त्र र गणतन्त्रको कुरा यहाँनेर आउँछ ।

सत्तरीपछिको दोस्रो पुस्ताको अर्को पनि कारणले फरक थियो । गएको २० वर्षयता यो पुस्ता बाबुआमाले गर्दै आएको परम्परागत जिविकोपार्नको पद्दतिबाट बाहिर निस्किन थाल्यो । त्यो पद्दतिबाट नया पुस्ता छिटो छिटो बाहिर निस्किदै छ । अहिले गाउमा हेर्नुस् युवा छैनन् । जमिनसँग नजोडिएको युवा बाबुआमा र परिवारसग पनि जोडिदैन । गाउको मुखियासग पनि जोडिदैन । जेको आधारमा मान्छेलाई बाधेर राखिन्थ्यो अब त्यस्ता उपाय हराए । जस्तो केहीअघिसम्म मान्छेहरुलाई राजा वा राजतन्त्रका नाममा जोडिन्थ्यो । तर, अबको पुस्तालाई राजतन्त्रको कुनै सान्दर्भिकता नै भएन । पहिले त श्राद्ध गर्दा पनि राजाको नाम आउथ्यो, स्कूलमा श्रीमान गम्भिर गाउनु पथ्र्यो, किताबमा राजारानीको फोटो हुन्थ्यो र जग्गामा समेत राजा हुन्थे । राजालाई भुपति नै भनिन्थ्यो र जग्गामा जहिले पनि सरकार लाग्नसक्छ भनिन्थ्यो । अब त्यो सबै हुन छोड्यो । र, त्यो सानो जग्गाबाट उठेर पढेको मान्छेले अब मैले काम पाउनु पर्छ भनेर दावी गर्न थाल्यो तर त्यो पूरा हुन सकेन । त्यसकारणले यो आन्दोलनको आर्थिक तहको स्वरुप त्यो हो । यो कामको खोजीको कुराले ६२ ६३ को आन्दोलन गरेको हो । ती मान्छे आन्दोलनमा गए, चाहे ती माओवादी भएर गए, कांग्रेस भएर गए, एमाले भएर गए वा मधेशी फोरम भएर गए । यिनको मुख्य एजेन्डा काम र नयाँ स्रोत साधनमाथिको पहुँचको खोजी हो । त्यसैले मलाई लाग्छ, सन् १९७० को नयाँ शिक्षाले शिक्षित नया मान्छे जन्मायो, जसले काम पाएन र काम नपाइला कि वा स्रोतमाथि अधिकार नपाइएका कि भन्ने भयले त्यो मान्छे आन्दोलनमा गयो ।

त्यो घरबाट निस्किेको नयाँ मान्छेले समाजको मूल्य प्रणालीमा पनि ठूलो परिवर्तन ल्यायो । परिवार, छिमेक र सम्बन्धहरुको परिभाषा नै बदलिन थाल्यो । उदाहरणका लागि जजमानीदेखि बाली उठाउने सम्मलाई हेर्न सकिन्छ । जस्तो पहिले लुगा सिउने दमाइले सबैको लुगा सिइदिन्थे त्यसबापत समयसमयमा बाली उठाउथे । तर, अब त्यस्तो छैन । किनभने, त्यो विष्टले रेडिमेड पाइन्ट किन्न थाल्यो र लुगा सिउनेले पनि अर्कै काम गर्न थाल्यो । वा कसैले सियो नै भने पनि अब बर्षमा उठाउने बालीमा होइन नगद पैसामा सिउन थाल्यो । पूरानो जानेको कामको प्रयोग पनि नहुने र नयाँ अवसर पनि नपाउने भएपछि उल्लेख्यमात्रामा दलितहरुले ठाउ सरे । सहर जाने, बम्बै, मद्रास वा अरब जाने क्रम बढ्न थाल्यो । यसमा दलितहरुलाई गरिने भेदभाव, छुवाछुतबाट मुक्तिको कुरा पनि जोडिन्छ । यस्ता कुराहरुले स्थापित सामाजिक सम्बन्धलाई भत्काए । र, यसले प्रभुत्वको संरचनालाई पूरै खल्बल्यायो । एउटा युवाका लागि घरमा बाबुको, समाजमा मुखियाको र देशमा राजाको प्रभुत्व पनि खल्बलियो । यसबाट नयाँ सम्बन्ध बन्ने क्रममा गणतन्त्र स्थापना भएको हो ।

यो राजनीतिक परिवर्तनलाई जीवनयापनमा आएको अदृश्य सामाजिक उथलपुथलले घचेटेको हो भन्ने मेरो भनाई छ । जीवनयापनका सन्दर्भमा समाजमा ठूलो उथलपुथल आएको छ, यो कुरा आन्तरिक रूपमा बसाई सरेका र विदेश गएका मान्छेको तथ्यांक हेर्‍यो भने थाहा हुन्छ । देशका एक चौथाई युवा त देशमै छैनन् । किन छैनन् भने उनीहरु जीवनयापनका लागि विदेश गएका छन्, काम गर्न । देशमा त काम छैन । देशभित्र आपmनो ठाउ छाडेर गएका कति छन् कति । गाउमै, जन्मेकै ठाउमा बसेका मान्छे पनि नयाँ किसिमको काम गर्ने झन् कति छन् । ३० वर्ष अगाडि नेपालमा श्रमको काम गर्ने ९० प्रतिशत मान्छे किसान थिए, अहिले त्यो ६६ प्रतिशतमा झरेको छ । प्रतिशतका हिसाबले ९० र ६६ का बीचमा जम्मा २४ प्रतिशत हो तर मान्छेका हिसाबले हेर्‍यो भने त्यसमा कति मान्छे छन् । सन् १९७० मा कुल ग्राहस्थ उत्पादनमा कृषिको योगदान ७५ प्रतिशत जति थियो । अहिले ३३ प्रतिशतमा झरेको छ । यसबाट देखिन्छ, कृषिको महत्व कम भयो । र, कृषिको महत्व कम हुनु भनेको अरु धेरै कुराको महत्व कम हुनु हो । यसको अर्थ परिवारको महत्व कम हुनु हो । बाबु र बाजे कृषिमा लागेका थिए तर अब छोराले छोड्यो भनेको हो । यसबाट सामाजिक र पारिवारिक सम्बन्ध खल्बलिन सुरु हुन्छ । यसले बाबुआमा र छोराछोरीको पूरानो किसिमको सम्बन्धलाई विघटन गरिदियो ।

घैया रोप्ने ठाउमा मान्छे सुन्तला रोपौं कि भनिरहेको छ । धान फल्ने ठाउमा अलिकति तरकारी लगाउँ कि भन्दैछ । तरकारी रोप्ने बित्तिकै त्यो सहरमा लगेर बेच्ने कुरा हुन्छ । यसले जीवनलाई सहरसँग जोड्छ । बच्चाहरु पाँच क्लासमा पढ्दै छन्, ११- १२ मा पढ्दै छन् । अहिलेको नेपालमा दुई छाक खानेबाहेक सबभन्दा महत्वपूर्ण छोराछोरी पढाउने कुरा हो । र, यो किन महत्वपूर्ण भएको छ भने, मान्छेले पढाइमा मात्र भविष्य देखेका छन् । कोही कोही आखै नदेख्याजसरी नेपालमा केही पनि भएको छैन भन्दिन्छन् । तर, गएको २०- ३० वर्षमा नेपालमा विचित्र भएको छ । यो सबै परिवतर्नले समाज परिवर्तनमा मात्र होइन, राजनीतिक परिवर्तनमा पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरे ।

गणतन्त्रलाई खतरा

यसमा म तीन चारवटा कारण देख्छु । नेपालको सन्दर्भमा धर्मको विषयले एउटा खतरा ल्याउन सक्छ । हुनत संसारभर नै धर्मले धेरै गडबड गरेको छ । धर्मको विषय किन महत्त्वपूर्ण छ भने, गणतन्त्र हुने भनेको धर्मबाट टाढिने कुरा हो । गणतन्त्र त हुने तर हिन्दु गणतन्त्र हुने भन्नेजस्तो हुनसक्दैन । यो फाल्तु कुरा हो । गणतन्त्र भनेको सबै नागरिक समान र संगठित हुने भन्ने हो । यति नागरिक संगठित हुन पाउने यति नपाउने भन्न पाइँदैन । नेपालमा धर्मको भाव अझै बलियो छ, खासगरी तराईमा त आन्दोलन नै गर्नसक्ने गरी बलियो छ । यो गणतन्त्रका खिलाफ प्रयोग गरिन सक्छ । र, नेपालमा राजतन्त्रसँग पनि हिन्दु धर्म जोडिएका हुनाले अरू धेरै कुरा मिलेनन् भने यो एउटा खतरा हुनसक्छ ।

मैले पहिला पनि भनेको छु, सबभन्दा ठूलो खतराचाहिँ रोजगारीकै हो । भयंकर बेरोजगारी बढ्दै गयो भने पाँच सात वर्षमा यो युवाले अर्को विकल्प खोज्न सक्छ । त्यसकारण अर्थतन्त्रमा काम दिने कुरा र काम दिन नसकेकालाई 'सपोर्ट' गर्ने कुरा महत्त्वपूर्ण छन् । काम गर्न नसक्ने, अशक्त, वृद्धहरूलाई सहयोग गर्ने कुरा पनि हुन्छ । यस्तो गर्न सकिएन भने गाह्रो हुनसक्छ ।

सबभन्दा ठूलो सवालचाहिँ अर्थतन्त्र कसरी अगाडि बढ्छ वा बढ्दैन भन्ने हो । अर्थतन्त्र ठप्प भयो भने गणतन्त्रको गाडी अगाडि बढ्न सक्दैन । त्यसपछि सबै छिन्नभिन्न हुनसक्छ । व्यवस्था पनि अस्थायी हुनसक्छ, पाँच वर्ष यो त्यसपछि अर्कोजस्तो । त्यस्तोमा मिलिट्री वा अरू किसिमका अधियानवादको चक्र सुरु हुनसक्छ । अर्थतन्त्र गतिलो भएन भने हामी दिगो गणतन्त्रतिर नजान सक्छौंं ।

अर्को खतराचाहिँ जातीयताको कुरामा हुनसक्छ । मैले सुरुमै भने, गणतन्त्रमा जाने भनेको पिपुलबाट पब्लिक हुने हो । तर, त्यसका लागि जातीय पहिचान छोड्नुपर्छ भन्ने पनि होइन । म बाहुन हुँ वा राई लिम्बू हुँ भन्ने कुरा नछोडीकन गणतन्त्रमा जान सकिन्छ । तर, सवाल तपाई बाहुन वा लिम्बूमात्रै हुने हो कि, त्यो जातीयतालाई आपmनो पहिचानको एउटा आयाम मान्ने भन्ने हो ? म लिम्बूबाहेक केही पनि होइन वा म बाहुनबाहेक केही पनि होइन भन्ने कि नभन्नेमा जाने कि मेरा थुप्रै पहिचानमध्ये एउटा बाहुन पनि हो भन्ने ? त्यो पहिचानको कुरालाई उमाल्ने हो कि मन तातोमात्र पार्ने भन्ने प्रश्न हो । उमाल्नेतिर गयो भने गणतन्त्र टिक्दैन । प्रखर जातीयता र गणतन्त्र सँगसँगै जान सक्दैनन् । क्षेत्रीयताको सवालमा पनि यही कुरा हो ।

अर्को खतरा हो, सैनिकतन्त्र । सैनिकतन्त्र हावी भयो भने गणतन्त्र रहनसक्दैन । कुनै बेला सैनिक हावी हुने कुनैबेला जनता, त्यसमा पनि दक्षिणपन्थी शक्ति हावी हुने चक्रमा फँसियो भने गणतन्त्र त रहला तर लोकतन्त्र रहँदैन ।

र, अन्तिम खतरा चर्को दलीयकरण हो । सात दल र माओवादीले गणतन्त्रसम्म ल्याए, भलै उनीहरू त्यसको जगको कारण नहुन्, उनीहरूलाई त्यसको श्रेय दिन मिल्छ । तर, उम्लेको जातीयताले गणतन्त्र मास्छ भनेजस्तै उम्लेको दलीयताले पनि गणतन्त्र मास्छ । यो भनेको युथफोर्स, वाईसीएल वा तरुण दलजस्तो हो । हातहतियारसहितको राजनीतिक संगठन बनाउने हो भने न लोकतन्त्र रहँदैन । त्यो पार्टीप्रति यति भक्त हुन्छ कि त्यसले नागरिकता त्याग्छ र पार्टी भक्ति बोक्छ । त्यस्तो भयो भने एक किसिमको फासिस्ट व्यवस्था हुन्छ, गणतन्त्र मासिन्छ । एकछत्र पार्टी हावी हुने हो भने गणतन्त्र त रहला तर त्यसले स्वतन्त्रता दिँदैन ।

(समाजशास्त्री प्राध्यापक मिश्रसँग यज्ञश, कान्तिपुरले गरेको कुराकानीमा आधारित ।)