मलाई यसरी भएको थियो कारवाही

हामीलाई असाध्यै मान्नेहरू पनि हामीसँग बोल्दा जात जान्छजस्तो गर्छन्　। यतिसम्म कि हामीलाई कारबाही भएलगत्तै हामी बस्ने कोठासँगै बस्नेहरू पनि नचिनेजस्तो गर्न थाले　। मन खिन्न हुन्थ्यो त्यस्तो वेला　। जहाँ त्यहीँका समितिले वक्तव्य निकालेर हामीलाई सकेसम्मको गद्धार हुन् भन्ने देखाउन खोजियो　।

मणि थापा, महासचिव, क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट पार्टी नेपाल

अन्तर्संघर्षले हामी कारबाहीमा पर्दै छाँै भन्ने केही दिनपहिले नै जानकारी थियो　। त्यसैले म १५ दिनअगाडि नै दिल्लीबाट पार्टीको च्यानललाई थाहै नदिई हिँडेको थिएँ　। ट्रेन चढिसकेपछि मात्रै प्रचण्डजीलाई म हिँडेको जानकारी दिएको थिएँ　। फोन गरेर चार/पाँच दिनका लागि म बाहिर गएको छु भन्ने खबर गरेको थिएँ　।

त्यसपछि म दार्जिलिङमा पार्टीसँग सम्पर्कविहीन भएर बसेको थिएँ　। रवीन्द्रजी दिल्लीमा हुनुहुन्थ्यो　। कारबाहीभन्दा केही दिनअगाडि प्रचण्डजीले दिल्लीबाट फोन गरेर भन्नुभयो, 'तपाईंहरू मिटिङमा आउनुभएन । जिम्मेवारी पनि लिनुभएको छैन　। अब तपाईंहरूको विषयमा हामीले सोच्नुपर्छ ।'

म ढुक्क थिएँ　। मैले पनि उहाँलाई जवाफ दिएँ, 'माक्र्सवादका विभिन्न विकल्प छन्　। तपाईंहरूले जे गरे पनि म त्यसका लागि तयार छु　।' ममाथि कारबाही हँुदै छ भन्नेमा थप प्रस्ट भएँ　।

पछि बाबुरामजीले पनि फोन गर्नुभयो　। उहाँले भन्नुभयो - 'तपाईंहरूलाई गुटबन्दी गरेको आरोप छ, पार्टीले केही निर्णय लिन सक्छ　।' उहाँलाई पनि मैले प्रचण्डजीलाई जस्तै जवाफ फर्काएँ　। त्यसको भोलिपल्ट हामीलाई निलम्बन गरिएको वक्तव्य आयो　।

हामीले 'सांस्कृतिक क्रान्ति समूह' को नाममा ६ बुँदे अपिल जारी गर्‍यौँ　। क्रान्तिकारीलाई एकताबद्ध हुन आह्वान गरेका थियौँ　।

'रवीन्द्रले समानान्तर हेडक्र्वाटर चलाएको' र थापाले 'पार्टी संगठनमा काम गर्न अनिच्छुक रहेको' आरोपमा पार्टीले २७ फागुन ०६२ मा दुवैजनालाई निलम्बन गरेको थियो　। निलम्बन भएको दुई दिनपछि २९ फागुन ०६२ मा हामीलेे 'नयाँ सांस्कृतिक क्रान्ति समूह' नेकपा माओवादीका नाममा ६ बँुदे अपिल सार्वजनिक गर्‍यौँ　। तर, माओवादीले हामीलाई 'भगौडा' भन्यो　। हामीले उठाउन खोजेको बहस निभाउन खोजियो　। रवीन्द्रलाई पार्टीले हेडक्वार्टरविरुद्ध प्रवास ब्युरोलाई भड्काउन खोजेको आरोप लगायो　। मलाई निष्त्रिmय रहेको आरोप थियो　। कारबाहीमा परेपछि प्रचण्ड र बाबुरामका नकारात्मक पक्षविरुद्ध नयाँ सर्वहारा सांस्कृतिक क्रान्ति गर्दै आ-आफ्नो परिस्थितिअनुकूल खुला र भूमिगत रूपले संघर्षमा लाग्न कार्यकर्तालाई अपिल गरेका

हौँ । त्यो वक्तव्य रवीन्द्रजी दिल्लीमा बसेर तयार गर्नुभएको थियो　। पछि उहाँले मलाई फोनमा सुनाउनुभयो　। उहाँले मलाई दार्जिलिङमै अपिलको ड्राफ्ट टिपाउनुभयो　। फोनमा टिपेँ र हेरँे　। पछि मेरी श्रीमती रञ्जनाले टाइप गरेकी थिइन्, त्यो अपिल　। टाइप गरेपछि मैले रवीन्द्रजीलाई पढेर सुनाएँ, फोनमै　। दुवैजनाले अन्तिम रूप दिएपछि सञ्चारमाध्यममा पठाइयो　।

यो अपिल सार्वजनिक भएपछि मलाई चिनेका साथीभाइले देश/विदेशबाट फोन/इमेल सम्पर्क गरे　। फोन पनि आइरहे । त्यतिवेला म र मेरी श्रीमती रञ्जना सँगै थियौँ　। म पार्टी सम्पर्कभन्दा बाहिर थिएँ, सुरक्षाको चासो थियो　। त्यो वक्तव्य निकाल्नु चुनौतीपूर्ण र निकै जोखिमपूर्ण थियो　।

कारबाही प्रकरणपछि मेरो मनमा माओवादी आन्दोलनको सुरुवात हुँदाको उत्साह र त्यसको ७/८ वर्षपछि आएको विचलनको विषयमा कुरा खेलिरहे　। ०५६/५७ तिर पार्टीले जनयुद्धको धार त्याग्न थाल्यो भनेर बहस चलाएको थिएँ । ०६० को फुन्टिवाङ बैठकमा त झनै विचलन देखियो　। प्रचण्डपथमा अवरुद्धता आयो　।

कारबाहीलगत्तै हामीलाई मार्ने धेरै प्रयास गरिए　। कम्युनिस्टमा यस्तो हुनु सामान्य थियो　। विगतमा पनि यस्तै थिए, केही घटना　। कारबाहीको भनक पाएपछि हामी दुवैजना सम्पर्कबाहिर बस्न सुरु गरेका थियाँै　। हामीले पाएको सूचनाअनुसार हामी दुवैजनालाई गिरफ्तार गरी इन्जेक्सन लगाएर रोल्पा पुर्‍याउने योजना थियो　। त्यतिवेला उनीहरू पनि हामीसँग डराएका थिए　। किनभने त्यतिवेला शक्ति हुनेले सकेसम्म प्रयोग गर्न सक्ने सम्भावना धेरै थियो　। दिल्लीमा बसेका सबै ठूला माओवादी नेताको भागाभाग भएको थियो　। सबैले आफ्नो सेल्टर फेरेका थिए　। प्रचण्डजी बाबुरामजीलगायतका सबै नेताले सेल्टर फेरेका थिए　। त्योभन्दा बढी खतरा हामीलाई थियो, त्यसैले हामीले पनि फेरेका थियौँ　। डर दुवैतिर थियो　। त्यसअघि पनि कारबाहीको नाममा केही मान्छे मारिसकेको थियो　।

जनयुद्धले क्रान्तिको धारा छोडिसकेको हामीलाई लागेको थियो　। हामीले भनेका

थियौँ, 'माओवादी आन्दोलन साम्राज्यवादसँग आत्मसमर्पण गरेर सकिँदै छ　। मेरो अनन्तसँग पनि सोही विषयमा तीन घन्टा लामो बहस भएको थियो　। भोजपुर आक्रमण गरेर फकर्ंदा निकै ठूलो बहस भयो　।

मैले माओवादी आन्दोलनसँगको असहमति पार्टी बैठकमा राख्न चाहेको थिएँ　। त्यसका लागि प्रचण्डजीसँग अनुरोध पनि गरेको थिएँ　। तर, उहाँले भिन्न मत राख्न नपाउने बताउनुभयो　। माक्र्सवाद, माओवाद र लेलिनवादमा विचलन आउनुहँुदैन भन्ने कुरा मेरो थियो　।

माओवादीभित्र सधैँ कम्युनिस्ट आन्दोलनको विकृतिका विषयमा कुरा भए　। तर, व्यवहारमा सच्याउने कुरा भएन　। हामीमाथिको पूर्वाग्रह पनि त्यसैको उपज थियोजस्तो लाग्छ　।

०६३ असार महिनासम्म हामी सेल्टर फेर्दै बस्यौँ　। काठमाडौं माओवादीमय भएको थियो ०६२/६३ को आन्दोलन सफल भएपछि　। त्यसैले हाम्रा लागि काठमाडौंमा खतरा थियो नै　। हामीले प्रचण्डजी र बाबुराम काठमाडांै आएपछि यता आउने विषयमा सोच्यौँ　। रवीन्द्रजीको काठमाडांैमा त्यति डर थिएन । उहाँको पकड भएकै क्षेत्र थियो, यो　। धेरै आफन्त पनि थिए, यहाँ　। मेरा लागि त्यस्तो थिएन　।

हामी प्रचण्डजीहरू आएको एक महिनाको बीचमा काठमाडौं आयाँै　। उहाँहरू २ असार ०६३ मा काठमाडांै आउनुभयो　। उहाँहरू आएको एक महिनापछि हामी पनि काठमाडौं आयौँ　। काठमाडौं आएलगत्तै हामीले आफ्ना कुरा कहाँ राख्ने भनेर सल्लाह गर्‍यौँ　। संगठन छैन, हामीसँग　। सडकमा चिच्याएर पनि नहुने　। फेरि हामीलाई ठूलै गद्धारी गरेको प्रचार पनि थियो, त्यसलाई चिर्न आवश्यक थियो　।　त्यस्तो प्रतिकूल परिवेशमा हामीले वैचारिक लडाइँ जारी राख्ने सोच्यौँ　। त्यसपछि मिडियामार्फत लेख लेख्ने योजना बनायौँ र लेख्न सुरु गर्‍यौँ　।

त्यसयता मैले साँघु साप्ताहिकमा लेख्न थालेँ　। जनआस्थामा रवीन्द्रजीले ।　लगातार लेख निकालिरह्यौँ　। आफ्नै ढंगले वैचारिक संघर्ष बढाउन हामीले रातो झन्डा पत्रिका पनि छाप्यौँ　। यो पत्रिका चार महिनाजति निकाल्याँै　। हामीलाई काठमाडौंमा काम गर्न पनि सहज थिएन　। जहाँ भेटियो त्यहीँ गिरफ्तारी गर्ने भन्ने सुनियो　।

प्रचण्डलाई मार्ने षड्यन्त्र गरेको भनेर केही साथीलाई कुटपिट गरियो　। के मार्न सक्थे र प्रचण्डलाई ? उनको सुरक्षा चुस्त थियो　। बरु हामीलाई असुरक्षित भएको महसुस भयो　। त्यसपछि भागेर दिल्ली गएँ　। दिल्ली केही दिन बसेपछि दार्जिलिङ गएँ　। ज्यान जोगाउनु थियो　। पछि हाम्रा केही भाइलाई कामीडाँडा लगेर बेस्सरी कुटिएछ　। म भारतमा बसेको थिएँ　। भागेर त समस्या समाधान हुँदैन भनेर मैले माओवादीका नेताहरूसँग फोनमा कुरा गर्ने सोच बनाएँ　। भारतबाटै फोन गर्दा उताकै नम्बर आउने र म भारत रहेको थाहा हुने भयो　। त्यसपछि म फेरि नेपाल आएँ　। झापा आएर मैले कृष्णबहादुर महरा र देवेन्द्र पौडेल सुनीलजीलाई फोन गरेँ　। तर, उहाँहरूले बेवास्ता गर्नुभयो　।

कारबाही परेकोमा मलाई दुःखभन्दा बढी आनन्द लागेको छ　। कमसेकम म इतिहासले मूल्यांकन गर्दा त्यति धेरै जनताको रगत विनाउपलब्धि बगाएको भागीदार छैन　। म आफूलाई बचेको ठान्छु　। माओवादी आन्दोलनले सही बाटो नलिँदा म बचेको छु　। अझै पनि नेपाली वाममा क्रान्तिको ज्वाला सकिएको छैन　। त्यो बीचैमा सकाउने काम माओवादीले गर्‍यो　। त्यसले कहिले कस्तो रूप लिन्छ त्यो भन्न सकिँदैन　।

हामीलाई कारबाही भएपछि धेरै विश्वासका पात्र पनि टाढा भए　। हामीलाई असाध्यै मान्नेहरू पनि हामीसँग बोल्दा जात जान्छजस्तो गर्छन्　। यतिसम्म कि हामीलाई कारबाही भएलगत्तै हामी बस्ने कोठासँगै बस्नेहरू पनि नचिनेजस्तो गर्न थाले　। मन खिन्न हुन्थ्यो त्यस्तो वेला　। जहाँ त्यहीँका समितिले वक्तव्य निकालेर हामीलाई सकेसम्मको गद्धार हुन् भन्ने देखाउन खोजियो　।

कम्युनिस्टमा सबैभन्दा नराम्रो पक्ष सर्वहारा वर्गीय मानवतावाद छैन　। ०३५ देखि यहाँसम्म आउँदा यो मेरो कोरा अनुभव भयो　। यसलाई आफैँले अहिले के सराप्नु ? आफैँले आन्दोलन गरेर आइयो　।

कम्युनिस्ट आन्दोलन र मनावीय पक्ष अनि विचार र व्यवहार नमिलेजस्तो हुन्छ　। कति नेता जो मलाई माया गर्नुहुन्थ्यो　। मलाई भेट्न चाहनुहुन्न　। मलाई कारबाही हुनुभन्दा अगाडि आफूसँग यति धेरै साथी थिए　। पछि सबै तर्कन थाले　। म विगत ३० वर्षदेखि निरन्तर कम्युनिस्ट आन्दोलनमा छु　। राजनीतिमा मानवीय व्यवहार हेरिँदैन । यहाँ मानवीय पक्षले कुनै काम नगर्ने कारबाहीपछि भएका व्यवहारले प्रमाणित गर्‍यो　।
(Naya Patrika) प्रस्तुतिः नेत्र/प्रमिला